Reuben Lalnunthara Hnamte
Ngilneihna kan tih hi Isua nunah nasa takin kan hmu a. A awmziaah chuan phut let nei lova midangte tana inpekna a ni. Kan Lalpa Isua chu midangte tan a inpe ral thak a, an lak atanga beisei leh phut let a nei hek lo. Mihringte hi chuan midangte tana that kan han chhuah hian engemaw phut let nei deuh roha ngilnei kan nih chang a awm thin. Engmah min pe let thei lo leh min tanpui let ve thei lote laka ngilneihna lantir hi mi tam tak chuan kan hreh hle thin. Ram kan hmangaih tia politics khela theihtawp chhuaha ke kan pen pawh hian ram kan hmangaih vang nge ni anga, chu kan politics khelhna party an lo chaka thiltithei an nih hunah beisei let kan neih vang zawk tih hi ngaihtuah ngai tak a ni. Mite laka that kan han chhuaha an chunga kan ngilneih viau hi chuan an lakah engemaw phut let hi kan nei deuh tlat zel. Mipa tam tak pawh hi nula tuemaw laka thatchhuaha an laka ngilneihna lantira, an thilphal viau hi chuan an lak atang hian engemaw beisei an neih vang a ni chawk. Chu chu mi tam berin ngilneihna kan lantir dan a ni a. Chutiang ni lo, phut let nei lova midangte laka ngilnei tak tak sawi tur erawh lei mi zingah hian kan awm ve tho bawk a, mahse, mi tlemte an ni ngei ang.
Kohhranah te kan inhman viau a, a phusa ber pawla kan han tan hi chuan thenkhat chuan engemaw dinhmun an beisei vang hi a ni thin. Hotute laka that kan han chhuah viau a, an chunga kan that viau hi chuan an lak atangin dinhmun emaw, hamthatna kan beisei vangte a ni chawk thin. Chu chu mi tam takin ngilneihna kan lantir dan hi a ni chawk. Kan chhehvela hnamdangte hian hetiang vel hi chu an thiam hnehsawh khawp mai. Mizote pawh hian kan entawn deuh roh tawh. Engpawh nise ti hian i han thlir zau deuh teh ang:
Ngilneihna chu hmangaihna nun a ni: Ngilneihna kan han sawi hi hmangaihna kan tih nen hian thil inzawm tlat a ni a. Mi kan hmangaih takte atang hi chuan phut let kan nei ngai lo. Pathian pawh hian kan lakah phut let a nei hauh lova, nimahsela, amah kan hnaiha a bula kan awm reng a duh a, chu chu keimahni tana tha a nih vang a ni. Pathian kan hnaiha a bula kan awm reng chuan kan peng sual dawn lova, sualin min hneh hek lovang. Midangte chunga hmangaihna kan lantira anmahni kan hmangaiha an lak atanga phut let nei hauh lova an tana kan inpekna hi a thlawn ngai lo. Phut let nei lo mah ila, Lalpa malsawmna chu kan chungah a lo thleng thin. Midangte chunga hmangaihna leh ngilneihna kan lantir hi a Pathian thu em em a, chu chuan kan nun hlimna leh lawmna a siam thin. Midantgte hmangaih theilo leh ngilneihna pawh nei lo, mahni chauh inhmangaih thinte hian an chungah meiling an chhekkhawl a, rilru hahna, buaina an ngah a, mi tam tak beidawnga rumin midangte tana chhiatna leh mahni intihhlumna hial a thlen thin.
Ngilneihna chu tlawmna nun a ni: Tlawmna leh ngilneihna hi thil inzawm tlat a ni bawk a, tlawmna nun nei lo chuan ngilneihna an lanchhuahtir thei lo a ni. Tlawmna nun neih hi thil harsa tak nimahsela, a rahchhuak chu a ropuiin midangte nun hnehtu a ni thin a. Mihring hi chuan tlawm hi kan hreh a, thiamchang zawk nih talh kan duh thin a, chu chuan buaina leh harsatna a thlen thin. Mahatma Gandhi pawh khan tlawmna nun ropui tak nei chungin India ram chu Independence ni turin a hruaichhuak a ni. Ngilneihna hi mi dangte tana thusawi ring tak a ni a, a tirah tlawmin mite ngaihlut angin lang lo mah se, a rah chhuak erawh a ropui thung. Tom Sawyer thawnthu ngaihnawm tak ziaktu Mark Twin-a chuan “ Ngilneihna hi bengngawng ten an hriat theih mitdelten an hmuh theih tawng a ni” a ti a. Chu chuan ngilneihna hi thil bengchheng tak ni si lo, nuna ri ring tak a ni tih a entir awm e. Hringfate hian kan mamawh em em chu, tawng ring leh tawng tam ringawt ni lovin, nuna thusawi ring hi a ni.
Ngilneihna chu hnehna nun a ni: Ngilneihna hi hnehna channa ropui tak a ni tih hriat a pawimawh hle a. Mi ngilneite hi a tirah tlawm zawk leh chan chhe zawk angin lang mah sela, a tawpah chuan hnehna an chang nge nge thin. America President ropui Abraham Lincolna tun thlenga mite nuna thusawi reng leh miten tun thlenga an theihnghilh theih lohna chhan pawh kha a ngilneihna avang a ni an ti thin. America ram nghawrnghingtu leh lehkhabu ropui tia an sawi mai thin Pu Toma in tih chanchin pawh kha upa zawkte chuan kan la hre theuh awm e. Kha thawnthua Pu Toma Sal rethei tak tlawmna leh ngilneihna chuan a pu Sentia mai ni lovin America mipui thinlung a khawih a, chu chuan America sal zalenna a thlen a nih kha. Mihringte thinlungah hian tharum thawha innek buaina aiin ngilneihna hian hnehna ropui tak a thlen zawk thin. Mother Teresa chuan, “Engang mi pawh ni la, ngilneihna hian khawvela mi ropui berah a siam thei che a ni,” a lo ti a ni.
Ngilneihna hi tu chungah nge kan lantir ang le? Min hmangaihtu leh kan hmangaihte chungah chauh em ni? Kan Pathian thu chuan tihian a lo sawi a, “Tin, in hmangaitute chauh in hmangaih hian, lawm engnge in hlawh ang? Mi sualte pawhin an hmangaitute chu an hmangaih thin a sin. Tin, in chunga thate chungah chauh in that hian, lawm engnge in hlawh ang? Mi sualte pawhin chutiang bawkin an ti thin a sin.” (Luka 6:32-33) Ngilneihna hi kan mihringpuite leh min lawm lem lo tute chungah thlengin leh thilsiam dangte chungah kan lantir a pawimawh. America ram President 16 na Abraham Lincolna chuan Indonaa an sipai hliam tuarin a nu hnena leh khathawn tur ziahsak tura a ngenna chu a president nihna dahthain a ziahsak a, chu President ngilneihna leh tlawmna chuan Indonaa sipai zâwng zawngte chakna leh huaisenna rawn pe tharin indonaah hnehna an chan phah a ni. Chuvangin ngilneihna hi nihna leh dinhmun teh chunga lantir chi a ni lova, mi hnuaihnung berte, min hawtute leh tute chungah pawh kan lantir hi a pawimawh em em a ni. Ngilneihna hi mi hnuaihnung, dawihzep leh chak lohna ni lovin, mi ropui leh hnehtu, mi huaisen leh Pasaltha dinhmun luahtu nun thiltithei a ni e.