Retold by
ZD. Lalvunga
Hun kalta te kha ko kir thei ila Remna leh Muanna kalkawng bumboh zet kha, ennawm mak tak chu a ni ngei ang. MNF Independent Movement khan thil tam tak a keng tel a, tunah kan sawi hman rih lovang.
Mahse, Remna leh Muanna duhtu nia kan ngaihte thinlung a inperhsan si zia te, a tlangpui tlem han tarlang ila.
An kal dan kha a inpersan thluah hlawm a ni, inkalthelh nual mah se, thlunzawm dan zawng mai ang.
INBIAKNA & MOVEMENT:- MNF hi Dt. 22nd Oct. 1961 khan Tuikhuahtlang Aizawl-ah Pu Laldenga Inah Pu Denga hovin mi 7 ten an din a. 1966 1st March-ah MNF chuan Independence a puang ta kha a ni. Mizoramah “indona” a thleng ta tiin i kaitawi mai ang u.
Buai phat atangin khatih laia Sorkar vuantu Mizo Union hruaitute leh Kohhran hruaitute chuan Remna kawng zawngin hma an la ta nghal a. Dt. 27th December 1967 kuma din/piang chhuak, Mizoram Cong(I) leh Mizo Union te chu 1974 April khan an lo insuihfin (Marger) bawk a. Remna leh Muanna tura hnathawh tum an ni bawk a, “Remna Palai” an inti a nih kha, chipchiar tak chuan tarlang hman rih lo ila, a tlangpui lawr rih mai ang.
MNF leh India Sorkar inbiakna tur hian Dt. 8th November 1974 khan “Peace Advisory Board” din a ni a. Political party hotu hrang hrangte leh YMA, TKP, KTP leh MZP te an tel a ni. He Remna atana kawng zawh hi a bumbohin a hautak hle a. Inbiakna chuan hma a sawn zel a, 1984-a an sawi bak sawi turin Pu Denga kha Dt. 15th January 1985 Zanlaiah Delhi a lut a, Pu Tawnluia leh Pu Thankima te pawhin Dt. 17th January 1985 khan Delhi an thleng ve bawk a ni. Inbiakna chu Dt. 21st January 1985 khan neih chhunzawm a ni. Thildang bakah PM nena an inbiak huna sawi turte an thlir lawk a. Chakma District Council chungchangte an sawiho bawk. Central in, Law & Order kenkawh thu-ah (Special Power) Governor kuta awm turin an duh a. Hnam palaite chuan CM kut a awm turin an nawr ve thung. Inbiaknaah khan, kan ram leh hnam himna chu kan Inremna thuthlungah kan hmu thei a ni.
REMNA KUMHLUN Vrs INBIAKNA KUMHLUN : Khatih hun lai kha hawikir lawk teh ang. Remna leh Muanna Nghakchhuak tura kan infuih sauh sauh lai kha, nghah chhuah chu sawi loh, tlema tlemah, Inbiakna kha a chatthla tep a nih kha. Inremna tura sawifelsa, Point 3 (1) Constitution Article 371 (A=G), (2) General Armnesty leh (3) Chakma District Council chungchangte chu sawi hnawk lehin Home Minister chuan tan khawh thar lehin Hnam Palaite hnenah pawh, “In Head Quarters pawh va berawn leh ula” a lo ti hial a. Inbiakna chungchangah a thil tih duh dan enin hnam palaite chuan, inremna duh lovah India Sorkar chu an ngai hial a ni.
Headquarters-a an kir anih vaih chuan, Delhi-a kir leh tumna an neih mai loh avangin leh Nov. 1985 a Inremna ziah a nih loh chuan an hmunpui pan an tum thu an sawi rih avangin, Information office of Emissary for peace chuan Dt. 15th Nov. 1985 khan Remna kawng dap ho turin Mizoram Political Party tin te chu Information office-ah an chahkhawm ta nghal a ni.
Khami Inkhawma tel Party dang hruaitute chu, MPCC President MO ni bawk Pu Lalduhoma chuan, an Party in Remna thawhchhuah an tum thu te, Ruling Party te tiha mawi lo khawpa an inhuam thu te uar takin a sawi a. Tin, point 3 te kha thil inthup, rawn inlar chhuah leh na (Symptom) mai a nih a hlauh thu sawiin Dt. 18th Nov. 1985 khan CM Pu Hawla nen a tulna ang zela Remna Nawr tura Delhi-a liam an tum thuin tlang a kawm a. Party dang hruaitute pawh kha hmin vekah ngaiin beiseina nen an Palai atan an pawm ve ta nghal a ni. Chu mai chu a ni lo, Pu Duhoma chu hling bet taah an inngai hial a ni. Tichuan, le…, nghawng tawk neia an inhlintirna hruizen hmawr lehlama an kut zem nghehtir sauh sauhvin Party hruaitute chu, Dt. 18th Nov. 1985 khan Delhi lamah CM nen an liluh ta vang vang mai a. “NU LEH PA KHUA CHU NUAMSINGKHAW”, thil chinchang hriattir nan, Dt. 19-a an hruizen vawn phih che tura an sawi angin an rawn signal ta si lova.
An hrui vuantu, Party hruaitute chu an meng phawk tan ta a. “Pi Indira Piancham a ni miau va”, tiin an intawng thlamuan ta rih a. Mahse, an ngaih erawh a tha hauh si lo. Agitation hruai tura ni 25-a Mizoram phih chhuak turin Dt. 22nd Nov 1985 khan an han “EKSATHAI”, ta dal dal a, an hnuk che zo ta hauh lo mai a (Delhi palai kal te kha) An hruaitute Hruizenah an nghawng tawk tel lovin valhba an han siam a, an mahni inkhawih awh nan an hman nghal loh phei chuan, Pu Duhoma lah an hlin phakah a khawsa tawh hauh si lo, anni lah chuan Delhi atangin, “A beisei awm lutuk…” Home Minister leh PM kan hmu phawt dawn tiin an inhlintirna hruizen chuan a dawmtute chu an phih kat ta chiam mai a. Arun Nehru nen Aizawla rawn chuang chhuak sa tawh, CM an chah let leh vei ngial a. “Agitation” hruai tura phih chhuah chu “KA HAA” party hruaitute chuan, “A ni ta ngang lo ve, hawh u, phengphehlep khua kan tlai hmain Remna atan hma i laksan mai teh ang u” tiin Dt. 28th Nov. 1985 khan an zen chelhah chuan an lo awk fur tawh si a, chu bakah an hruizen vawnpui Cong (I) hotute chuan, “Lo phi ruai teh suh u”, kan lamkalte in tibuai mai mai, tiin an lo khap sauh sauh bawk si. An thutkhawm na a rawn tlan lut a, an inbiak hma hauhva, “Lo ngai lawk r’u, an progress khawp mai,” tih ringawt sawia chhuak leh ta daih lah bo lo. A tua te nge awkai zawk tih hriat theih rual a ni ta si lo. Engpawh ni se, inbiak tan hma hauhva, “An Progress ngang mai,” ti thei ho hi chuan, “Remna kumhlun,” (Lasting Peace) aiin Inbiakna kumhlun, (Lasting Talk) an thlakhlelh lohna chhan tur a vang khawp ang. Hruizen hmawra inzem awk party ho khan, Remna kumhlun panpui tura an Agitation Leader tur chu an phih chhuak thei thlawt si lo, party dang ten, “Keini chuan Remna kumhlun lam kan pan,” ti si khan, kawng dang pan tum Cong (I) kaihkuah tel kher lo khan an tum ram kha pan ding mai kha an ni.
Tin, Cong (I) pawh khan, “Kan Assembly Resolution angin, Remna kumhlun lam kan pan, an ti ve tho bawk a. Khatih laia “Ringlo tu,” tia inpuh tawn te kha Rem lo chunga nghawngkawl bah dun an tum kha, tirhkoh Paula te duh hauh loh thil kha a ni.
INBIAKNA KHAWTLAI CHHAN :- Inbiakna tihkhawtlai a nih chungchangah political party hrang hrangte kha an inpuh tawn nasa hle a, Mizoram Cong (I) chu mawhphurtuah an puh vek a. Central Cong (I) ten Mizoram an Unit te sawh nghehna atan tih khawtlai niin an sawi a ni.
A chhan bulpui ber zawk chu, Central Sorkarin Pu Denga an venthawn vang zawk a ni. Pu Denga khan China vawi 2 a tlawh tih Central khan a hrechiang hle a, British Sorkar leh Pu Denga lo
mikhual duhtu an lo ni bawk si, chutih laiin W. Germany, USA, Pakistan leh Bangladesh te hi a thiantha te an lo ni a, chuvangin Mizoram CM lo ni ta se, engtin nge International Politics a khelh anga.
Mizoram chu engtin nge International Politics-ah a luhpui ang tih kha Central khan a vengthawng ber a ni. A dawt leh ah chuan, Opposition CM lo ni ta se, Opposition hrang hrang, BJP, Janata, CPI, CPI (M) etc leh Opposition CM hrang hrang a thurualpuiin Cong (I) Party tana hnawksaka a chet an hlau tlat bawk. Chuvangin a mizia leh International Politics a sukthlek an hriat phawt loh chuan Pu Denga kha Central Cong (I) Sorkar khan INREMNA an siampui ngam rih lo niin a lang. Mahse, Kum 10 dawn lai an inbiak hnu-ah leh ngun taka Pu Denga Mizia leh International Politics a thlir dan an zir hnuah ngaihngamna chin an nei ta niin a lang a, chuti chung chuan, P.V. Narasimha Rao khan, “Mizorama kan naute (our baby) khi chu han timualpho lovin chhawmdawl dan i ngaihtuah a ni ang chu” tiin fiamthu titakin a chah a nih kha.
PU HAWLA RILPHIR etc :- Thildang zawng zawng an sawi zawh hnuah Mizoram Interim Sorkar din dan tur chauh sawi hmabak a nih tawh avangin Central Sorkar chuan Mizoram Cong (I) hruaitute an chah thla ta a, Pu Duhoma President MPCC, Pu Hawla CM, Dr. H. Thansanga Speaker leh Pu Zalawma, Vice President MPCC te kha Pu Narasimha Rao an hmu phawt a, ani chuan, “Thil engkim PM kutah dah vek a ni tawh a, PM hmu rawh u” a lo ti a.
PM an hmuh hmain vanduaithlak takin CM Pu Hawla chu zai ngai khawpin a damlo ta hlauh mai a, Rilphir paih turin Hospital-ah dah a lo ngai ta hial a. Mizoram UT Ministry thiaha Interim Sorkar siam dan tur sawi tur an nih avangin Cabinet hruaitu CM awm loh hlan a sawi chu thil kawnghmang a ni chiah lova (MNF Demand ang chiahin Interim Sorkarah tute mah inrawlh lovin MNF ten kengkawh law law sela chuan, Sawifel mai theih a ni meuh mai) Chuvangin, May thla chhung ngeia Inremna ziahfel theih beisei a nih laiin, ziahfel hman a ni ta lova. CM Damdawi ina awm chu a tha chho zel nain June ni 10-15 velah chhuah theih beisei a ni chauh mai si a. Chuti chuan PM a zinchhuah leh dawn si avangin June 20-30 chhunga inbiakna neih Central lam chuan an rawt ta a.
INTERIM PERIOD :- Hnam Palaite chuan Interim Period-ah anmahni duh dana Sorkar kalpui an phut a. Khatih laia an sawi tawh chinah chuan Interim Sorkar chu MNF-in an hruai anga. A hun chhung atan kum khat vel ni se tih a ni a. Amaherawh chu, Cabinet Minister chu MNF duh dana thlan tur a ni. President’s Emissary (1) Pu Aichhinga khan MNF atangin mi 4 leh MPCC atangin mi 4 bawk an ni ang a tih angin, Interim Sorkar chu MNF duh dan chanve chauhva kalpui a ni tlat a ni. MPCC President, Pu Duhoma khan, May ni 31st zan thleng kha chuan eng kawng maha an inrawlh loh tur thu kha a sawi a. Anni kha inrawlh lo tak tak ni se, Interim Sorkar kha MNF duh dan anga kal tur a ni. Mahse, “THU” mai a ni. May ni 31st zana Pu Duhoma “Post Interim-ah pawh thawhho zel kha beisei” tih a sawi kha, ‘pawh’ a tih tel zauh kha, Interim period-ah khan tel an tum ru tih a chiang hle a, an tel ve ta reng a nih kha, vawiin thlengin a zia a lang zel a nih hi. Pu Narasimha Rao khan Pu Denga hnenah MNF party thil tumte zinga pakhat, “Zalenna Sang ber neia Mizo hnahthlak zawng zawng, Rorelna hmunkhata zawmkhawm” tih hi chu in tidanglam ve a ni ang chu,” a ti a. Inrem hnuah India Constitution hnuaia tihbelh ngaite tihbelh an rinna pawh a hlawhtling bawk a. Article 371 (G) ah kan hmu a. India Dan pui ti danglam dawrh khawpa inremnna hi a te lo hle tih Mizo te hian kan hriat a tul tak zet a ni. Mahse, hetih rual hian kan hriat tur chu, eng anga Dan tha leh ropui pawh nei ila a hmangtu mipui ten kan hman tangkai si loh chuan, “Dar ri emaw Dar benthek ri mai mai emaw chauh kan ni ang, MPCC, Cong (I) President a nih laia Pu Duhoma kal dan hi a ril ru hle tih chik taka en/bihchian chuan in hmu ang. “PAWH” tih tawngkam angte hian bumna lam a kawk mai em ? tih hi a ni. “Sawi loh anga nung” tih dikna a ang khawp mai!!!