BENRY LALFAKZUALA
Khawvel pum huapin kumin nena chhiar telin kum 27 zet chu World Poetry Day lawm a ni ta. Hmanlaia val senior an lo tih thin nen a inrual viau awm e. Poetry hian mihring nuna thu a sawi tamzia leh nghawng a neih thukzia hi Greek mi fing Plato-te chanchin atangin kan hre thei a. Kristian-te’n kan Bible-a Sam kan chhiar nasatzia ngaihtuah hian poetry thil tih theihzia a lang chiang bawk ang. Kei ngei pawh hi min hneh ngang a ni ang, tlar tawi te-ah thu hnung bet (suffix) zia ka hmang rim mawlh mawlh ta viau mai. Fam Lalzova’n, “Odi, Odi, Odi, ka bang thei lo nang ngaih,” a tih ang deuh khan, lungleng mi tan chuan poetry hi kan lunglen hnemtu, kan ngaih ban theih loh a ni tlat a ni.
Eng le khaw le, eng vangin nge World Poetry Day hi kan hman, eng nge kan hmanna chhan, eng vangin nge March ni 21 hi he ni atana kan hman tih hi tar lang ta ila. United Nations, Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO)-in kum 1999-a 30th General Conference, Paris-a a neihah khan March ni 21 hi World Poetry Day atana hman turin a thlang a. Kum tin, he ni-ah hian hman a ni ta ziah a ni.
UNESCO-in World Poetry Day a din hian a din mawl tawp lo va, awmze nei tak leh chhan tha tak neiin a din a: a pakhatnaah chuan—linguistic diversity thlawpna a ni—khawvel ram bung hrang hranga tawng chi hrang hrang hmangte’n anmahni tawng ngeia poetry an chham chhuah theihna chu a thlawp tlat a, chu chuan tawng ral tur leh thi tur a veng thei nia ngaih a ni; a pahnihnaah chuan—endangered language-te tana hun tha siam—tawng ral thei mai din hmuna dingte chu poetry hmanga mite’n an lo hriata, an lo hluta, an lo hum him theih nan a ni ber; a pathumnaah chuan—poet (hla phuah mi)-te chawi mawina pek; a palinaah chuan—revive oral traditions of poetry recitals—lehkhabua mahni chauha poetry chhiar mai lovin, tun hma anga a chhama chham chhuah rik chin thar lehna; a panganaah chuan—promote the reading, writing, and teaching of poetry—poetry chu a chhiar/chham te, a ziah/phuah te leh inzirtirna lama hma sawntir; a paruknaah chuan—connect poetry with other arts and public life—poetry chu art chi dang (music, painting, dance, etc.) nena inzawmtir leh mipui nun phung nen inzawmna neihtir a ni.
Eng vangin nge March ni 21 kher kher hi UNESCO hian a thlan chhan hriat theih niin a lang chiah lo va. Chutih rualin, Northern Hemisphere-a Spring (Nipui) intan ni a ni a, Spring (Nipui) chuan thal laia thing hnah tla kawlh tawh leh par tin chuai tawh hnu chu vultir lehin, khuavel a rawn ti mawi thar leh thin a ni. March thla hi Thlasik leh Nipui inhrui pawh tawnna lai tak a ni a, boruak inthlak hun lai tak a nih avangin kum za tam tak chhung chu hla phuah tura thinlung khawihtu a ni thin. Heng khua rel thil (nature) leh poetry hian inzawmna an neih tlat avangin World Poetry Day atana March ni 21 kan hmang ta hi a inhmeh viau awm e.
Poetry han tih hian sawi fiah fak a harsa hle a; a hrila hril chi emaw, a chhama chham chi emaw hi a kawk deuh bik niin lo ngai ta ila, a la famkim chiah bawk si lo. Poetry chu a mawi a, thu ziak tha chungchuang a ni a, mihring suangtuahna ril tak phawrh chhuahna a ni. Greek-ho khan poetry hi an ngai sangin an dah chungnung em em a, hla phuah mi (poet)-te kha siamtu (makers) ang hiala sawi thin niin, poetry hi Greek tawng ‘poiesis’ tih atanga lak a ni reng bawk a ni. Mizo tawng Pa (Father of Mizo Lexicography) nihna hial an pek tak, James Dokhuma’n ‘hla hril’ tia a lo chher hi a fuh phian a, ‘chham hla’ pawh ti ila a fuh tho awm e. ‘A la famkim chiah bawk si lo’ ka tih ang deuh khian a saka sak theih hla (song)-ah hian hla hril tha pui pui a awm thei tlat a, a chhama chham chi chauh hi poetry kan nihtir chuan a fel hlelin a lang. Dr. H. Laldinmawia’n Mizote ngaih danah phei chuan ‘hla’ hian a huam zau hle a, ‘hla hril’ zawng zawng hi ‘hla’ tiin a chhal theih ang a, ‘hla’ zawng zawng erawh ‘hla hril’ (poetry)-a chhal theih a ni lo a ti a, a dik thui viau ang.
Ezra Pound-in poetry nih phung hi chi thumin a tar lang a: a pakhatnaah chuan—thu rimawi hmanga mi thinlung hnehtir—Melopoeia a ni a; a dawt lehah chuan—suangtuahna mitthla siam thei—Phanopoeia a ni a; a pathumnaah chuan—ngaihtuahna chhung ril kai tho thei thu ril leh thuk rem khawm—Logopoeia a ni.
Kal rawh, kal rawh sai kal rawh,
Tlawng dung zawh rawh;
Haulawng chil rawh, Pawi chil rawh.
Kal rawh, kal rawh sai kal rawh,
Tlawng dung zawh thla rawh;
Haulawng chil rawh, Pawite
chil rawh.
Hetia han chhiar rikngawt pawh hian a thu lam a nuam em em a, a luang tha a, a chhama kan chham pawh hian kan sa nghal a ni thawthang mai. Ezra Pound-ina poetry nih phung a sawi ang hi he hlaah hian a hmuh theih nghal a ni. Hei hian kan Mizo hla hlui ropuizia a tar lang chiang awm e. Darbu Hla, “Kal Rawh Kal Rawh” tih a ni.
Awithangpa’n,
Ka thin hnim e, ka lungzur ngawi e,
Piallung khar hawng ila ainawna;
Chawnpui par chuai ang maw e.
a’n ti hnap mai te hi, a chhiartu thinlung a hneh a, suangtuahna khawvelah min chentir veng veng thei nia. Mizoin hla (poetry/song) leh a phuahtu kan lo neih thatzia hi a chhui peih apiangin an hmu chiang deuh deuh ta ve ang. Tin, Mizo-a Poet of the Century nihna an pek Pu Rokunga hla, “Ro Min Relsak Ang Che” tih hian Mizote thinlung a hnehzia chu school-ah te, a hnam ang zawnga Mizo mipui pun khawmnaah te sak a nih zelna hian hla thil tih theihzia a tar lang chiang hle bawk.
Mi khawhar thei tak, lungleng mi leh mal riauva inhriatna neite hian hla hi inhnem nan kan hmang chawl lo va. A lungchhiatthlak kan ti dawn nge, chawlh hahdamna tur hla kan la nei tal alawm kan ti dawn? Chu a chhapah, hla phuah mi reng reng hi mi khawhar thei tak, lungleng mi an ni deuh zel mai hi a lungchhiatthlak dan a thuah hnih kan ti dawn nge, inhrik thlakna tur hla an la nei tal alawm ka tihsak dawn? A changa thinkunga thli chhem tan lehkhachaih, hrui chat tawh, uai vel mai mai anga inchan thin Pu Mafaa khan,
SRS, JAC leh an hming lam pum pawh ka hriat sen loh
pawl eng eng emaw hruaitute chuan
zu fak mawina thu ka ziak niin an hria a,
an tairaw tiang nen min rawn hual khap khap a.
Thu ziakk mi, ka suangtuahna vak vel
lehkhapuana nem kai tum mai ka ni si!
a lo tih ang khan, hla hi inhrik thlak nan a hmang a. Chu chuan ziak mite zalenna a hril tel bawk. Valzotea “Runmawi” ang deuh khan, mi khawhar thei tak leh mi lungleng mi tan chuan hla hi kan ‘run mawi’ a ni a, kan chawlhna thingthiang a ni.