March 2018 daih tawh khan interview a neihnaah Benjamin netanyahu chu Israel tana hlauhawm ber eng nge tia zawhna chu “Iran, Iran, Iran” tiin a chhang a.
“Iran hian Middle East ah lal ram tawrawt din a tum a ni” tiin Israel prime minister dinhmun chelh rei ber Netanyahu chuan timna tel hauh lovin a sawi a.
Kum 2015 Iran nuclear deal, Barack Obama kalpui leh a hnua Donald Trump administration-in a nuaibo tak zui langsar taka dodaltu a ni bawk a. Politics thil tak pawhin ram chhung leh pawnah hruaitu khauh tak Iran laka dingnghet tlat angin a inlantir bawk.
Tichung chuan Netanyahu hmuh lai ngeiin April 14 khan Iran chuan drones leh missile in Israel a beizui a, ram dangin kum sawm thum chhunga Jewish ram an beih hmasak ber a ni bawk.
Israel a beih khan Iran chuan red line a pel a. US inrawlh vat thungin indona turu zawk a chhuah loh nan Israel a nem hniam char char a, Israel-in hreh tak chunga Iran a chhanletna pawh a beitham hle reng a ni.
Biden doctrine
October 7-a Hamas tena Israel an beih hnuah Biden administration chuan Israel-Hamas inbeihna chuan regional war a chhuahtir loh nan hma a la char char a. President Joe Biden chuan Gaza-a Israeli military operation chu a thlawp thu a sawi rualin Israel leh a thenawm ram te inkara buaina nasa zawk a awm loh nan diplomacy hmangin hma a la char char bawk thung.
Biden administration chuan Israel-Arab inlaichinna chu hlawhtling taka la chelh theiin chutih lai erawhin Washington chuan Iran lakah erawh tih theih a nei tlem hle thung a.
Israel chuan thuang hnihin indona a kalpui thung a. Pakhatah chuan Gaza-ah Hamas te nuaichimih tuma a beih laiin pakhat dangah chuan a thenawma Iran thlawp militant ho beiin chet a la thung a. Chu tak chu Israel-Iran inbeih nasat theihna thlentu a ni thei ta thung a ni.
April 1, 2024 khan Israel chuan Damascus khawpuia Iranian embassy compound bomb in senior Revolutionary guard officer ten nunna an chan a. US chuan Israel chet dan chu Iran in a chhanglet let dawn tih a hre reng a. Biden chuan Iran-in Israel a bei a nih chuan regional war chhuakin US chu inhnamhnawih lovin a awm thei lo tih pawh a hria a ni. Iran leh a proxy te nena indo chu America tana tha ber a ni hauh si lo.
US chuan Eastern Europe leh Indo-Pacific-ah strategic priority dang a nei bawk si a. Chuvangin US leh a thawhpuite chuan Iranian projectiles 99% lo danchah a, Israel leilunga chhiatna thleng tur ven hi ngaih pawimawhah a nei tawp mai a ni. Biden chaun Netanyahu hnenah US chuan Israel-in a bei let a nih chuan a inhnamhnawih loh tur thu hrilh bawkin Washington dinna a chiang hle a, boruak muanawmlo tihpunlun loh a ni bur mai a ni.
Netanyahu dilemma
Israel leh Iran te hian shadow war kum tam an kalpui tawh a. Israel chuan Syria lakah pawh airstrike tum 400 chuang a kalpui tawh a, chungah te chuan Iranian interest a bei ber a ni. Iran ram chhungah pawh chet lain November 2022 khan Iran senior nuclear scientists Mohsen Fakhrizadeh chu a tihlum bawk. Chung operation a neih te chu Iran chuan tharum hmangin a chhang let ngai lo va, chu chuan Israel chu a tihuaisar thin a. Israel chuan Iran in langsara a beihlet lohna chu remchangah a la char char bawk.
October 7 hnu khan Israel chuan a shadow war chu a tilian ta zel a. December 25 khan senior Islamic Revolutionary Guard Corps adviser Sayyed Razi Mouaavi chu Syria ramah a tihlum a, chutah pawh chuan Iran-in chhanletna a siam lo. israeli intelligence ten IRGC top commander Mohammed Reza Zahedi Damascus a Iran embassy compound-ah a awm tih an hriat veleh Israel chuan a bei ta a ni. Damascus an beih hnuah pawh Israeli officials te chuan Iran in a chhanlet an beisei lo an ti.
Iran-in missile leh drone hmanga a chhang let chu Netanyahu rilru tibuaitu a ni ta a ni. Iranian beih chu Netanyahu chak zek zek niin nataka beih duh a ni a. Mahse, Iran-in a chhan let dan chu Netanyahu tan thil duhawm a ni ta lo thung.
Netanyahu chuan Iran beih chu duh mah se Israel chauhin a beih chu a ruahmanna a ni lo va, Israel-in a beihletnaah US chu a inrawlh a ngiat tlat a ni. Mahse, Biden-an Israel-in Iran a bei a nih chuan US a inhnamhnawih dawn lo tih a hrilh hnuah Netanyahu chuan duhthlan tur a nei tlem ta hle a ni.
America tel lo pawhin Iran chu a bei thei a, mahe, Israel-in Gaza indona a kalpui chu a la zo fel bawk si lo. Chuvang chuan chhan loh aiah tiin netanyahu chuan Iran radar system a bei ta chauh a ni ber tiin American media te chuan an tarlang.
Chu tak chu Biden administration tan chuan hnehna niin an ally thununa regional war awm tur a veng thei tihna a ni a. Israel thlirna atang erawhin Iran nataka a beilet thei lo chu tlawmthlak a ni thung.
Ayatollah calculus
Kum tam tak chu Iran chuan Israel nena shadow war an neihah a dawhthei hle. A chhan ber pakhat pawh Iran chuan helai region a insawhngheh tuma long-term view a neih vang a ni. Shadow war-ah Iran chuan a senior officer leh scientists te pawh a chan tawh a, Israel-in na taka a beih vak chung pawhin Iran influence chu a tiderthawng lem lo. Iran chuan a nuclear programme a kalpui zui zel a, a proxy te Israel beih nan hmangin a tichak zual zel bawk.
Mahse, Israel-in Damascus-a a embassy meuh a bomb takah chuan Tehran chu a hmalakna a thlaktir tia sawi a ni a. Embassy beihna chu a tipunluntu mai a nih laiin factor hrang hrang a chet dan thlaktir tu dang a awm nual a ni. Iran chaun Russia leh China nena inzawmna thatak an nei a. China nena an inzawmna chu economic thil a nih ber laiin Russia nena an inlaichinna erawh a thuk zual a, Ukrainian te beih nan Russia chu a drone te a pe a ni. Iran chaun China leh Russia ten world leader nihnaah America an cho mek laiin West Asia a indonaah America chuan inrawlh thuk loh a duh tih pawh a man a ni.
West Asia-ah thlaruk chuang Hamas te nena inbeihna thleng tawhah Israel chuan Hamas nuaichimih chu a la hlat hle bawk. Chutih laiin Iran thlirnaah thung chuan Gaza indona chuan Israel chu nasa taka tichak lovin US in Israel lala security commitment a neih te chu ‘iron clad’ a nih tawh loh avangin Israel chu a derthawng tial tialah a ngai. Chu tak chu Iran-in huaisar taka Israel a beih ngamna chhan pawh a ni ta chiah reng a. US, UK, France, Jordan leh Israel ten inthuruala cooperative defence an kalpui chungin iranian ballistic missile thenkhat chuan Israel ram chhung a kap fuh tho a ni.
Israel-in Iran a chhanletna nep tak leh khawthlang ram tena insumkar tura nawrna nasa tak an kalpui chuan Iran-in risk assessment a lak chu a dikzia pholanin a awm bawk a, chutak chu nakin zela Tehran tihuaitu tur zel a ni bawk.
Tun thlengin Iran chu West Asia a US leh a allies te pahnih laka missile/drone hmanga bei ngam awm chhun a ni bawk a. Kum 2019 khan Saudi oil facility chu beiin harsatna namen lo a siam a. Kum 2020 pawh khan General Qassem Soleimani thihna phuba lak nan Iraq a America As-Assad air base chu ballistic missile 12-in a kap bawk a. April 14-ah Israel pawh a bei zui leh a ni. Heng tum thumah te hian Iran chu him takin zalen takin a chhuak thei vek a, chu tak chu West Asia a new strategic reality an tih chu a ni bawk.
United States thlawpna leh puihna tel lo chuan Israel chuan huaisar takin chet a la ngam bik lo. America berin a puih loh chuan Israel tan UN level-ah pawh huaisar theih vak a ni bawk lo.
Chutih laiin Iran chuan China leh Russia te thianah siamin an inzawmna chhu nghet zelin chu chuan UN level-ah pawh thuk takin tantu a nei ve leh zel bawk.
Israel leh Iran chu hmelma kumhlun niin tun thlengin Iran chuan Israel chu ram angin a la pawm miah loh a ni bawk. Tehran thil tum ber chu he lei atanga Israel nuai bo niin chu chu thupuia a neih a ni. Kum 1979 Revolution atang khan Tehran leh Israel inhmelmakna chu turu tak a la ni chho ta char char a ni.
Shadow war an kalpui rengah Iran chuan Israel hnaih Lebanon leh Syria a militant te chu sum leh ralthuam hmanga thuamin a khat tawkin Israel tibuaiin an bei char char a, Israel-in nuaichimih a tum mek Hamas te pawh Iran-in a thlawp leh ralthuam a pek te an ni bawk.