EIRUKNA CHUNGCHANG BAWK

Laiu Fachhai

Kristian rama inchhal Mizorama cheng khua leh tui te hian Mizoram hi eiruk awm lohna state-ah kan siam thei tlat lo. He “Kristian State” hi eirukna donaah India state dangte entawn tlak kan ni thei lo chauh ni lovin, kan eirukna nun hian Lal Isua hming, kohhran hming, Kristian sakhuana hming leh a hnam hming te a timualpho hle a ni. Eiruknaa inhnamhnawih lo mifel leh mi dik tam tak an awm ang. Chutih laiin a sawrkar, kohhran leh society ang zawng erawh chuan kan hlawhchham a ni. Eng nge a chhan leh vang ni ang le?
Mizoram hi eiruk awm lohna state-ah kan siam thei lohna chhan leh vang lian ber nia lang pathum a awm a. A pakhatna chu Hebrai 5.12 dinhmun hi kan dinhmun a ni rih mai awm e: “A hun ngaihtuah chuan zirtîrtu ni tawh hial âwm in ni na a. Pathian thu chu a bul rêt atanga zirtîr in ngai leh ta a ni. Chaw tak ni lovin hnutetui in la mamawh a nih hi.”
A awmzia chu, Mizoramah hian Isua Krista hnungzuitu rinawm, rinnaa mi puitling, thlarau mi kan tam lo tihna a ni. Eirukna hi thlarau nun dinhmun nen a inzawm a. Suma dikna leh rinawmna hi Isua Krista hnungzuitu rinawm, thlaraua mi puitling nih leh nih loh a lanna ber pakhat a ni. A pahnihna chu Thuhriltu 8.11-a kan hmuh angin, “Thil sual tih chungah hremna hlen nghâl mai a nih thin loh avângin, mihring fate thinlung chu thil sual ti tûrin a lo ngampa thîn a ni.” Thil sual titute chungah Pathian hremna hlen nghâl mai a nih thin loh chauh ni lovin, Mizoram dinhmun atanga thlir chuan thil sual titute chungah sawrkar dan anga hremna hlen nghâl a nih thin loh avangin thil sual tih hlauh lohna nun a siam tlat a ni. A pathumna chu Thufingte 30.9-a, “… ka lo rethei ang a, rûk ka ru ang a, ka Pathian hming ka tihliau dah ang e,” tih thu kan hmuh angin, retheihna avangin eirukna a awm thei bawk.
Suma thlemna hi ringtute, a bik takin rinnaa puitling lo te, tluktir thei thlemna lian ber pakhat a nihzia Lal Isuan a hria a. Chuvangin tehkhinthu hmanga a zirtirnaah khan thupui dangte aiin sum chungchang a sawi tam zawk a, tehkhin thu 38 zinga 16 (42% vel) chu sum chungchang a ni. Lal Isua khan sum chungchanga rilru put dan tur, sum enkawl dan tur leh suma rinawmna zirtirna thute a sawi tam hle. Eiruknaa kan inhnamhnawih chuan, sum chungchangah Pathian nen kan inlaichinna dik loin a tha tawk lo tihna a ni. Sum chungchangah Pathian nen kan inlaichinna a dik loin a tha lo a nih chuan, thlarauva Pathian nen kan inlaichinna pawh a dik thei lo ang. Thlaraumi kan ni lo tihna a nih chu. Tun laia Mizoram dinhmun enin eirukna hian awmhmun a khuar hneh hle a, hmun tin a luah deuthaw titih tawh a ni. Eirukna chi thum – sum eirukna, thuneihna (power) eirukna, hun eirukna – chungchang chu sawi leh ziak a tam tawh a, sawi nawn kher ngai lo ah dah ila. Eirukna hi “corruption in high places” chauh nih lovin, grassroot level-ah pawh a awm thei a ni. Mizoram Chief Secretary hlui, mithiam leh midik Pu Michael Lalmanzuala, IAS-in North East India Christian Council seminar pakhatah resource person atan kan sawm tuma titinaa a sawi, “Mizoramah chuan khawvel dangten an hriat phak loh eiruk dan chi hrang hrang kan thiam,” a tih kha a dik hle.
Mizorama eirukna sawi hlawh langsar zualte hi a dik a nih chuan “Kristian ram” nihna nen a inhmeh lo hle: Zirlaite scholarship application-a nu leh pa hnathawh tarlanna hmunah nu leh pa hlawh nei ni sia loneitu (cultivator) anga ziah te; nu leh pa income certificate siamnaah an hlawh zat aia tlema ziah te; ration card-a chhungkua member zat aia tam zawka ziah te; loan dil hunah income dik zat aia tam zawka ziah te; sikula midday meal ei tak tak zirlai zât aia tama ei anga ziah te; sawrkarin BPL level tur a bituk aia income nei sang zawk fe si, mahse BPL-ah in ziah luh te; Job Card hna thawk tak tak mihring zat aia tama thawk anga ziah te; Job Card hna thenkhat JCB leh hlawhfa te thawh tira Job Card neite hnathawk miah loa sum insem te; financial year tawpah sum a lapse loh nan hnathawh anga lehkhaa ziaha Utilization Certificate (UC) lem siam te; sawrkar hnathawh ai kal lak a, thawh loh hlawh lak thin te; sum hmanna tur ruahmannaah hmang lovin thil dangah hmang (divert) a, ruahmanna anga hman anga UC lem siam te; pian ni inti naupang zawk te; thiamna certificate lem siam (lei) te; entawn chunga exam te; chhuti (earned leave leh casual leave) la lo a, inhriatthiamnain kohhran leh NGO meeting, khawmpui leh program dangah te leh chhungkaw thila kal te; hnathawk miah lo leh hmang miah lo sum hmanna UC lem leh receipt lem chi hrang hrang siam te; sum hman zat tak tak aia tam zawka report te; commission, kickback leh thamna te; restricted tender leh contract hmuh tur hriatsa tender lem chhuah te; specification anga hnathawk lo te; chhungkua laina leh vua leh vang duhsak bik te (nepotism); sawrkar berin hleih nei a, mahni political party mi leh sa leh kohhran, pawl, company, institution, hospital, etc duhsak bik nei te; hnathawh zat nena inmil lo hlawh tam te; hlawh phu loa hausa te; vote zawnna atan sawrkar hna siama pek te; sawrkar mi leh sa, law enforcement personnel (police leh excise), leh thuneituten anmahni siam ngei zu khapna dan zawm that loh te; inremchenna kalpui loa sawrkar, kohhran leh pawl sum duh tawka hmanga nawmsip bâwla chen te; etc.
Thamna (bribery) lam tlem han tuihnih leh lawk ila. Kan hriat theuh angin “sum” tihah hian pawisa fai (cash) chauh ni lovin, khawih chet theih loh in leh lo (ram, inhmun, in, huan, leilet, lo, etc) neihsumte a tel a, khawih chet theih bungrua (lunghlu, car, furniture, hnam puan leh hnam rohlu chi hrang hrang, ran, etc) neihsumte a tel bawk. Hengte hi thamna atan hman sumte chu an ni thin. Tu mahin a lang a pauin “thamna ka pe che” an ti lo ang. Thuneitu leh thiltitheitute hnenah thilthlâwnpek leh lawmthu sawina lawmman angin thiam takin leh mawihnai takin an pe thin. Thingtlang loneitu chhungkuain an fapa duhsak a nih theihna tura zirtirtu hnenah buh thar, thlai, sangha, ar, etc an pek thin atanga contractor lianin contract lian a hmuh theihna tur atan thuneitu politiciante leh officer liante hnenah sum nuai tamtak thilthlâwnpek anga sawi a, a pek te a huam vek. A chang chuan “thingpui inna” tih tawngkam an hmang bawk. Milian leh thuneitute chu thla khatah thingpui no a nuai tela in thei an nih dawn hi maw. Thil tihsak tur beisei neih avanga milian leh thiltitheitute sa lo talhsak leh ruai theh sak pawh thamna chi khat tho a ni. Sum hmai zah a lo na a nih dawn hi maw. Thilthlâwnpêk petute chu duhsak an ni ziah thin.
Kohhranah pawh eirukna a awm ve thei. Pasitawr, kohhran upa, tual upa leh kohhrana thawktu tuin emaw kohhran sum eiruknaah lo inhnamhnawih ta sela, kohhran chuan kohhran mualpho leh pawl danga an pakai hlauhna avanga eiruknaa inhnamhnawitu chu thunun leh zilh a ngam lo a nih chuan, chu kohhran chuan eirukna a phal a, eiruknaah a tel ve tihna a ni. Sual ngaihdamna leh kohhran thianghlimna chawhpawlh tur a ni lo. Kohhran chu eirukna donaah leh eiruknaa fihlimna kawngah sawrkar, company leh NGO te entawn tlak a ni tur a ni a, khawtlang, pawl, company leh sawrkara eirukna dotu zawlnei rawngbawl hna a thawk tur a ni.
Thufingte 1.19-ah tihian kan hmu: “Hei hi eiruknaa hlawkna umtu mi duhâm zawng zawng te tawpna tur chu a ni: eiruknaa an nei sum chuan a neitu nunna a laksak thin,” (he article ziaktuin paraphrase zawnga a lehlin dan). Heta “nunna” tih hi thlarau nunna aiin taksa nunna a kawk zawk awm e. He thu hi Tirhkohte 5.1-11-ah a taka hmuh turin a lo lang. Hetah chuan Thuhriltu 8.11 thute ang ni lo deuh a, rin loh ang takin chawp leh chilhin hremna hlen nghâl a ni. Hmasang kohhran hun laia Jerusalem kohhrana Pu Anania chuan ringtute intawm atan a ram a hralh ve a.
A hralh man zawng zawng Apostolte hnena thehluh vek tur a nih laiin, a nupui Pi Saphiri hriatpuinain an ram hralh man chu a then zêpin, a then chauh Apostolte hnenah a thehlut a. An nupaa inthurualin an eiru a, UC lem an thehlut tihna a nih chu. Tirhkoh Peteran, “Anani, Thlarau Thianghlim bum tûr leh, ram man a then zêp tûrin engati nge Setanan i thinlung a tihkhak le? … Mihring bum i ni lo ve, Pathian bum i ni zâwk e,” tiin a hrilh a, an nupain an thi nghal a ni.
A chunga kan sawi takte khi Pathian thu a ni a, chuvangin eiruk sual chu hlauh hle tur a ni, thihna a thlen thei avangin. Nimahsela sum duhâm luat tute leh sum ngawlvei tawhte chuan an hlau hlei thei tawh lo a nih hi maw. He Pathian thu nena inkungkaih tirin kohhran upa pakhat chuan he article ziaktu hi tihian a titipui: “Eiruknaa sum khawlkhawmtute chu cancer emaw dam lohna khirkhan tak emawin a tlakbuak a, damdawi in tha leh man toah an kal a, an eiruk sum khawlkhawm a zo a, anmahni pawh an liam ve ta a ni.” He thu hi mi tin tan dik vek tur leh ni vek tura ngaih leh pawm erawh a dik lo ang. Eiru lote pawh an dam lo thei tho. |henkhat tan eiruk hlauhna a awmtir thei a nih erawh chuan le, eiru hlau tura zualkona atan a tha ve tho bawk.
Mihring chu, ringtute telin, thil tisual thei kan ni vek a, sim a, Pathian hnenah kir leh a, kan thil tihsualte kan bansan erawh chuan, Pathian chuan kan sualte chu, eirukna sual telin, min ngaidam thei a ni. Chutichuan taksa leh thlaraua malsawmna chu kan dawng leh ang, hriselna leh dam reina malsawmna te nen. Kan sim duh lo a nih erawh chuan, nu leh pate thil tihsualna avangin kan fate, tute leh tuchhuante thlengin hremna an tuar thei a ni (Exodus 34.7). Sawrkar, vantlang, pawl leh kohhran sum eirutute phei chu mipui leh Pathian sum eirutute an ni a, mipui, ram leh kohhran hmasawnna tur leh khua leh tui leh kohhran memberte chanvo laksaktu leh eiruksaktu an nih avangin, an sim lo a nih chuan, hremna a na leh zual ang le.
A tawpah chuan, hetiang hi kan dinhmun a nih si chuan, Mizoram hi eiruk awm lohna ramah kan siam thei ngai ang em le, tih zawhna awm thei hi kan chhan a ngai ta a. Kan siam thei ang. Scandinavian ram (Denmark, Finland, Norway, Sweden), Singapore, New Zealand leh Switzerland ram ten an ram chu eirukna awm lohna ram tia sawi thei hial tur (least corrupt countries) ramah an siam thei a nih chuan, Kristian ram Mizoram hlei hlei chuan kan tih theih lohna tur a awm lo. A mawhphurhna lian ber erawh chu sawrkarah a awm. Ram rorelnaa Pathian ram tun din tum sawrkar kan hrawn mek a, beiseina a tithar leh a ni. Chutih rual chuan mipuite pawhin mawhphurhna kan neih vei tih i theinghilh lo ang u. Rinawmna tel lo rinna chu rinna dik a ni lo, tih hi kan hriat a pawimawh hle a. Ringtute hi piangthar kan nih veleh rinnaa mipuitling, Krista hnungzuitu chak leh tha kan ni nghal lo. Piangthar dik kan nih erawh chuan rinawmna nunah hma lam panin hma kan sawn zel a ni.
Chutiang chuan sum chungchanga rinawmna pawh chu mi piangthar thlarau nun puitlinna rah a ni ta a, thlarau lama puitlinna nun nei politician, sawrkar hnathawk, contractor leh mipuite chuan tangka sum an ngaina tawh lo ang. Mirethei an nih pawhin sum duhâmin, eirukna sualah an tlu lo ang. Chuvangin thlarauva mipuitling, Lal Isua hnungzuitu dikte chuan, UC lem leh receipt lemte siam a, phuahchawp report hrang hrangte hmanga eiruknate hi sawrkar, kohhran leh pawl bum chauh ni lovin, Pathian leh a Thlarau Thianghlim, engkim hmutu leh hretu bum a nihzia an hre tawh a, hlauin an sim a, an ti duh tawh lo a ni. Thlarau nun puitlinna lam pan tawh ila, sawrkar, kohhran leh NGO te tangkawpin Kristiante chenna Mizoram hi eirukna awm lohna kawngah tlang chhipa khaw awm, state dangten an rual awh leh entawn tlak nih i tum tawh ang u. Khawtlang, ram leh kohhran tan chauh ni lovin, kan mimal leh chhungkaw tan pawh a tha ang.

Get real time updates directly on you device, subscribe now.

Leave A Reply

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Accept Read More

Независимо дали сте опитен готвач или начинаещ, в кухнята винаги има място за нови идеи и хитрости. Лесни рецепти и съвети за приготвяне на вкусни ястия могат да направят готвенето истинско удоволствие. А ако сте любители на градинарството, полезни статии за отглеждане на зеленчуци и плодове ще ви вдъхновят да създадете собствена градина. С малко креативност и желание, можете да превърнете ежедневието си в по-вкусно и цветно приключение. Как да подхраним малини Как да В градината всяка капка вода е ценна, затова е добре да знаеш как да я използваш разумно. Можеш да събираш дъждовна вода в бидони или да инсталираш капково напояване, което ще спести ресурси и време. В кухнята пък, опитай да добавиш пресни подправки от градината в любимите си ястия – те придават уникален вкус и аромат. Не забравяй, че малките трикове в ежедневието могат да направят голяма разлика!