KA TI LEH PEK THÎN ANG – MAFAA KHA! (Vawiin a b’day vawi 51-na pualin)

V. Kûngtea,
Awmhar Cabin,
West Saizawh

Kam kêuna:
Tûn tumah hian, amah Mafaa tan zâwngin emaw, a thlavâng hauh zâwng ngawr ngawrin emaw thil rawn sawi ka tum lo va; amah a awm tawh loh hnu lehzêl pawha, amah dova ertu an lo awm leh thîn hi zawng nâ hi ka ti tâwp thei lo a ni.
Mafaa kha engtiangin nge an ngaih?:
Chanchinbuah a ni emaw, TV-ah a ni emaw, khawi khawiah emaw ‘Mafaa’ hming leh hmêl lanna a nih hrim chuan a enga mah hma hmain, ama lamah kan thle dual vek mai thîn a nih kha. ‘Mafaa’ tih hming hrim hrim hian mi hneh theihna nasa tak a nei tih hi zêp thu a chêng lo. Tin, zêp loh tûr dang leh chu, amah ngaisangtu inti thenkhat mang mangte pawh hianin an ngaihsân chhan zâwt ta hlawm ila, sawi tûr an hriat kher a rinawm loh. Mafaa ngaihsân kha an châk hranpa ve rêng rêng pawh ti ila, ka ti sual lo vang. Mafaa kha a nih chuan ngaihsân tûr enin an en a ni hawt a; hêng te avâng hian a ni chêk ang, heti taka dova era eltu a lo ngah ni. A lo thîkawm hle rêng lah tak a!
Mafaa kha a ril em ni?:
Mizo literature lama a uteho – Pute P.L. Liandinga, C. Vânlallâwma, B. Lalthangliana, Laltluangliana Khiangte (Prof.), Vânneihtluanga (Dr.)-te hming sawi lova Mafaa hming an lo hre hlur mai kha eng vâng nge ni ang? Mafaa lakah eng nge an hmuh bîk? Ziaktu dangteho bâk sâwnin a ril em ni? A eng lai tak kha nge ‘ril’ nia an hriatna? Mi dang hawrawp (A to Z) tho a hmang a, hawrawp dang a neih azeng lah ni si lo. A lo ril tak tak em ni? “Mizo tawng a thiam” ti dâwn ila, ‘Father of the Mizo Lexicographer’ an tih hial Pu James Dokhûma a khûm em ni? Pu R. Lalrâwna pawh hi a râwn ve thîn tho asin! Anni aia a thiamna chu eng nge? Hêng zawhnate hi mahni inchhânah dah ta zâwk ila. Tih tak arpa tuihâlah chuan, keia ngial ngial pawh hian, “Mafa, Mafa” ka tih ve tho chu a nih si hi! Ka ngaihsân chhan eraw ka sawi chhuak thei bîk tawp si lo.
Mafaa ngaisâng lotu mi pahnih:
Mi pakhat hian mi pakhat, social media-a thu tha leh ngaihnawm tak tak ziak ve thîn (chanchinbu-ah te pawh a ziak ve tho vang chu) thuziak hi ngaihnawm a tiin a lo chhiarsak fo a ni âwm a. Chu, mi pakhat chuan, “Mafaa aiin a thiam ka ti zâwk,” a’n ti thla rawk a! Kha, a mi ngaihsân êm êm thuziak kha kei pawhin ka lo chhiarsak ve thîn. A thiam lo ka ti lo; a ngaihnawm lo pawh ka ti lo. Ziak mi ve tak chu a ni a; lehkhabu a chhuah ve em erawh ka hre lo. Amah pawh a ngaihsânawm khawp mai. Mahse, amah ni lovin, “Mafaa aiin a thiam ka ti zâwk,” titu hian Mafaa leh a mi ngaihsâna hi a hre chiang lo deuh chu ka ti. Hre chiang ni selang chuan hetiang tawngkam hi a chhuah hauh lo vang. A lo ngaihsân kha ka dem rêng rêng lo. Mahse, tui zâwng inang lo leh hawina lam hranpa ve ve nei, kutchhuak inmil lo lutuk nên khân, engah teh lul nge bûk thlêng khatah khaiin a lo tehkhin ni chu aw? Kha a mi ngaihsâna pawh khân hria se, a lâwm êm êm pawh ka ring hran lo. Anmahni hawina lam ve ve-ah chuan a tua ve ve mahin ‘zâwk’ nih an chang chuang lo, tih hi kan thiana hian a hre lo a ni. A hre lo lutuk hi ka na ngawih ngawih. “Zopa sairawkherh ai chuan Donald Trump-a car a nalh zâwk,” tih ai pawha intu lo a ni. Vawiinah hian, “Mafaa a thiam zâwk,” ka ti hran lo va, ka ti lo pawh a ni lo. Tih pawh tûl ka ti lo. Mahse, a hre lo lutuk kha ka manganna chu a ni.
Dik tak chuan, Mafaa khân novel ziah hi a peih bîk hran hleinêm! Kan novelist ngaihsânawm tak tak – Pute C. Lalnunchanga, Lalrammâwia Ngênte, Samson Thanrûma leh mi dangte nên Mafaa hi tehkhin chi an ni lo. “Mafaa aiin C. Lalnunchanga hi a thiam ka ti zâwk,” va tih chi pawh a ni lo. Vawi khat ka sawi leh ang, vawi khat – an kalhmang a inang lo, a inang lo lutuk. Anmahni kawng zawhah rau rau chuan tu tluk rual an ni lo. Pakhatina a tih loh kha pakhat khân a lo ti a; pakhatina a tih kha pakhat khân a ti lo mai zâwk a ni. Thil pakhat kha ti dûn se, chutah chuan a tu zâwk nge thiama thiam lo (?) kan la hre chauh ang chu. “Mafaa thu leh hla kalhmang ai chuan ani kalhmang ang hi ka ngainat chi zâwk a ni,” emaw tal ti se, lem a nuam deuh ang. A thiam zâwk anga han sawi kha chu a tiha tih mi loh! Thil inang lo lutuk nên a khaikhin kha a tih sual lian tak a ni.
Mafaa ngaisâng lotu dang pakhat leh chuan, “Mafaa thu hla tam zâwk hi a pawmawm loh ka ti; sawi tûr a awm teuh,” a rawn ti thla leh ringawt bawk. Ngâwi teh, ‘ngaisâng lotu’ ka han ti ngawt nângin, a lo ngaisâng leh lutuk zâwk vâng a ni thei a; Mafaa kamchhuak hrim hrim kha dik fai vek tûrah a lo ngai a ni kan ti thei ang. Ni e, Mafaa khân, a thil sawi rêng rêngte kha ‘a dik ber e’ tiin, mi dang âwihtîr emaw, pawmtîr ngei ngei tum emaw khân a tangin a tawng ngai lo va; mi ngaihsân nih duhin a khawsa ngai hek lo. Amah ngei pawh khân mi dang ngaihdân a hnial ve tho va, ani pawhin a ngaihdân a sawi a ni ve mai a; eng vânga ‘a thu leh hla hi a pawmawm loh’ ti duh mai nge maw a nih le? Mafaa ngaihdân kha a pawm lo kha a demawm rêng rêng loh. Pawm tûrin kan ti hek lo. Amaherawhchu, a pawm loh thu eng nge a sawi kher? A tha tite’n an pawm ang a, a tha ti lovin an pawmsak lo mai dâwn alâwm! Kan rîl rempui loh avânga han sawisêl kher kha chu kan tih loh tawp tûr a ni. Mihringte hi ngaihdân hrang nei vek kan ni a, kan inpawmpui loh hi a tam zâwk mah âwm asin. “Âwih rawh; âwih suh,” a intih ngawt theih loh. Ngaihdân sawi erawh kan zalênna a ni a, tu pawhin ngaihdân kan sawi a thiang a; tha an tih leh an pawm mai dâwn a, tha an ti lova an pawm lo a nih pawhin ngaih huat tûr a awm hranpa chuang lo.
Sawi leh sawi hnu, ngaihdân kan sawi hian, mi dangin min pawmpui kher beisei kan ni lo va; ngaihdân a nih angin, nia kan hriat leh kan hmuh dân kan sawi a ni mai a, mi dang ngaihdân a tel thei lo alâwm! A chunga kan sawi tâk thu vuak thlâk khi, amah Mafaa ngei hian lo hre ta ang sela, “Ka ngaihdân ka sawite hi mi dangin min pawmpui tûra sawi pawh ka ni lo asin le!” a tih ngei ka ring.
Mafaa sawi a nih avânga dik vek tûra ngaihna emaw, tha vek tûra beiseina kan neih laia kan beisei ang a nih leh si loh chuan, amah Mafaa mawh ni lovin keimahni mawh a ni tawh ang. Mafaa khân thu dik tak a sawi ni lovin a ngaihdân a sawi a ni mah zâwk si a. Thu dik a sawi kan tih ai mahin a thu thenkhat sawi dik tih deuh deuh erawh ka nei thîn. A thu sawi zawng zawng ka pawmpui vek bîk hran lo nâin ka ngaihsânna erawh ni tinin a pung zêl a; khawvêl a ral hma loh zawng, kei chuan (i’n ti ngat teh ang) ka la ngaisâng dâwn chauh ni te pawhin a lang e.
I han ti leh hrâm teh ang. Lal Isua thu sawi mah âwih duh lovin kan helsan fo thîn a ni lo’m ni? Chuvângin, Mafaa thu sawi pawm fai vek hi kan ba lo. Amah pawh khân hria se, he ka thu sawi hi dik a ti ve tho vang. Chutih rual chuan Mafaa hawi zâwng hi i chîk lehzual ang u ka ti a ni. Kan chîk lohva awm hmun râwta ngaihdân kan sawi mai a nih chuan, amah ngaisâng tak chung si hian sawisêlna tûr kan zawng kan zawng mai ang. Kei pawh hian, hring a chan lai khân vawi khat êm pawh hmaichhanah ka la hmu bîk lo. Mahse, a thu leh hla ka chhiar thin atangin Mafaa hi mi dang nêna khaikhin tûr a nih lohzia chiang takin ka hmu thei. A thu leh hla (literature) kalpui dân hi Zofate zîngah rau rau chuan a danglam lâwt lak a, tu zia mah a la chhâwng lo va; tu ma’n a zia hi an la chhâwng thei tak tak hek lo. Ama ziarâng ang deuh deuhva thu ziak thîn erawh an awm nual ang. Amaherawhchu, amah ang ve riau nia kan inhriat lai khân Mafaa kha chuan ze dang a lo nei leh hman daih tawh. A ziarâng kan lo hriat hi chu, tlai khawhnu fe a lo ni tawh thîn. A lo hman hrep tawh hnu, a chul lampang hi a ni zêl tawh. Tlân lamah chuan tlân chak ber a ni lo thei e, thu leh hlaah na nâ nâ chuan tu fa mahin ûm phâk loh tûr a ni. Chumi hre fiaha hre thiam tûr chuan a thuziakte hi kan chhiar tam a pawimawh. Kan chhiar ngun poh leh mi dang ang a nih lohzia kan hmuh thiam ka ring. Keia teh lul pawhin a danglamna ka hmuh thiam chuan, eng aiah nge, kei aia fing zâwk, zir sâng zâwk leh ngaihtuahna hmang thiam zâwkte chuan an hmuh thiam loh teh lul ang?
Tûnlai mihringte hri tha lo tak kan vei chu, mi zawng zawngte nêna angkhat veka inngaihna hi a ni âwm e. Chu angkhata inngaihna thinlung chuan a mihringpuite engah maha ngaih lohna a neihtîr a, an vei zâwng zâwng (an vei loh thil thlengin) an sawi a, “It’s my life” tih te, “freedom of speech” tih te chang châwiin, an sawi ve tûr awm lohna thilah ngei pawh zu inrawlh peih hlawm a maw le! Inti fing takin atthlâk tak takin an tawng a, an fina an fin lohzia an hre dêr si lo.
Mafaa thu leh hla pawh hi hre thiam lo, man phâk lo fe fe kan tam tih chu a chiang mai âwm e. Hria sela chuan, ropuina Lalpa chu an khêng bet lo vang. Mi dang tâna a ziah kha a nih miau loh avângin, mi dang rîl rem vek thei tûra a ziah chu i beisei lo ngam phawt teh ang u. Amah ngeiin, “Mi tin mil ka tum lêm lo, Lêngzêm chanchinbu ka nih loh hi,” a tih kha.
Keini, Mafaa lam tang hian, amah kan tana a thlavâng kan hauh luatah, amah dotu emaw, amah ertu leh ama lam tang lo nia kan hriatte chu – ar chuk tui lova daha eng mah sawi ve lo tûra kan duh laiin, amah Mafaa ber hian, hetianga rawn beitute hi hria se, huat chu sawi loh, eng teh ualah pawh ngai lovin a lo hlimpui zâwk viau a nia ka rin. Amaherawhchu, mi ningkhâwng hre lo lutukte lakah chuan, lem changin that der êih a tum hran lo. Chu tak chu a nia, a thu leh hla piah lamah, Mafaa ka ngaihsânna pakhat. Hei tak hi a nia, mi thenkhatin chapo hmuha an hmuh chhan te, hre ber nia inngaihna an neihtîr chhan te. Mafaa kha mi chapo a ni hran lo; hre ber nih lek phei chu a inti duh ngai lo zâwk ang. Amah chuan hre ber a inti ngai lo va; amah ngaisângtute’na ama chungchâng kan va sawina zâwk kha a lo ni.
Hetia Mafaa a ni lo zâwnga an lo sawi (leh khut) chhan hi chhan hrang hrang a awm thei ang. Mafaa ti-Mafaa-tu (Mafaa’s potential) an pawh phâk tak tak loh vâng te, Mafaa dah nil tum hrim hrim vâng te, Mafaa hnial nih kha ropui riauva inhriat vâng te. Mafaa khân mi tih ngai loh a ti a, mi sawi ngam loh a sawi a, mi hman loh a hmang a, mi hmuh loh a hmu a, a hmuh ang an hmuh ve loh vâng te, Mafaa ngaisângtute’n Mafaa dah chungnun an thiam êm vâng te a nih ngei a rinawm. A ni lah tak a, Mafaa tan tak taktute hi chuan (kei tiamin) thih ngam lu puin an tan a ni, pawh ti ila kan sawi uar a ni hauh lo vang.
A tâwp nân thil pakhat leh hrâm aw! Mafaa kha eng lai pawhin a Mafa reng bîk lo va; hei hian Mafaa kha sawi leh sêl a hlawhna pakhat pawh a ni. Mafaa chu literature a tui tih kan hria a; damdâwi ina a awm lai te, a thu mai mai lai te leh bathroom-a a awm lai te pawhin literature chauh ngaihtuah tûra kan ngaih, a lo ni lêm si lo khân amah kan hmuh leh kan ngaih dân a tihdanglamtîr a; a chungchângah ngaihdân tha lo kan nei a; a mizia leh a mood hre hawt lovin kan vawm a, kan vua a, kan seh a, kan sik a, kan perh a, kan phuar thîn mai pawh alâwm. A nazawngin Mafaa kha a Mafa reng thei bîk lo tih hre chiangtu chuan, a lan ang ang hi hahdam takin kan pawmin kan paw nul nul mai thîn a nih hi. Mafaa chanchin sawi hi chu a nuam ka va han ti ber mai êm—kei hian!
Aw le Mafa,
pian champhaphâk chibai aw!
I pian cham lawm nân vânramah, thu leh hla lama i thian châwl tate nên khân hlim takin hah zu lo khawn ang che u.